Festiwale i otoczenie. Raport z warsztatów

Kontekst lokalny: miasto jako fundament

Punktem wyjścia dla powstania 9 Hills Festival była trudna sytuacja demograficzna i gospodarcza Chełmna. Miasto, mimo bogatego dziedzictwa kulturowego (ponad 600 zabytków), zostało sklasyfikowane jako „miasto kryzysowe” tracące funkcje społeczno-gospodarcze. Gmina Miasto Chełmno została zakwalifikowana jako jedno z miast średniej wielkości (ok. 16 tys. mieszkańców) tracących funkcje społeczno-gospodarcze. Szczegółowy raport przygotował Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN pod kierunkiem prof. Przemysława Śleszyńskiego.

W odpowiedzi na kryzys, grupa mieszkańców zainicjowała w 2016 roku oddolnie festiwal, który stał się narzędziem odzyskiwania dumy z miejsca zamieszkania oraz przeciwdziałania odpływowi młodych ludzi. Sama nazwa nawiązuje do dziewięciu wzgórz, na których położone jest Chełmno, elementu silnie zakorzenionego w lokalnym herbie i tożsamości miasta.

Włączenie społeczne w praktyce

Siłą festiwalu jest jego charakter społeczny, promujący zrównoważone rozwiązania, aktywizację mieszkańców i wymiar edukacyjny, a nie wyłącznie ofertę artystyczną. Najważniejsze elementy zaangażowania:

• Wolontariat międzypokoleniowy. W realizację wydarzenia angażuje się od 150 do 230 wolontariuszy w wieku od 13 do ponad 80 lat (w tym seniorki z Uniwersytetu Trzeciego Wieku). Symbolem wspólnoty jest „moc czerwonej koszulki”, która niweluje hierarchię między organizatorami a pomocnikami,
• Współpraca z grupami marginalizowanymi. Festiwal od pierwszej edycji włącza aktywnie osoby z niepełnosprawnościami. Przykładem jest Teatr Uśmiechy (tworzony przez terapeutów i podopiecznych WTZ), którego występy na rynku stały się symbolem inkluzywności. Program „Szklarnie zmysłów” pozwalał mieszkańcom doświadczać światów osób z niepełnosprawnościami,
• Udział mieszkańców. Mieszkańcy udostępniają prywatne podwórka na działania artystyczne, przekazują rodzinne archiwa fotograficzne do wystaw plenerowych, a także samodzielnie tworzą elementy scenografii (np. 150 wiklinowych kul wykonanych po niewywiązaniu się dostawcy z umowy), chronią dorobek festiwalu i miasto.

Przestrzeń miejska i rewitalizacja

Festiwal traktuje miasto jako żywą scenę i wykorzystuje nietypowe lokalizacje.

• Świętość i doczesność. Działania odbywają się w trzech gotyckich kościołach pełniących funkcję sal koncertowych, teatralnych i przestrzeni do gier typu LARP,
• Pustostany i ich ewolucja. „Migrujące biuro festiwalu” co roku zajmuje inny nieużytkowany lokal handlowy. Działanie to realnie stymuluje rynek – wielokrotnie po festiwalu w tych miejscach powstawały stałe restauracje lub kawiarnie (np. Bocian Lody),
• Murale i zieleń. Pierwsze dziewięć edycji pozostawiło dziewięć murali. Obecnie organizatorzy skupiają się na trwałej aranżacji przestrzeni poprzez sadzenie drzew i krzewów (np. 10 lip na 10-lecie wydarzenia).

Ekonomia i zrównoważony rozwój

Model finansowania opiera się na trzech równych filarach:

• 1/3 dotacja miejska,
• 1/3 fundusze regionalne i unijne,
• 1/3 prywatni darczyńcy i lokalni przedsiębiorcy.

Festiwal stymuluje lokalną gospodarkę. Organizatorzy dbają o zrównoważony rozwój, współpracę międzysektorową, wielokrotnie wykorzystują systemy wystawiennicze i opierają się na „społecznej ochronie” instalacji przez mieszkańców.

Wpływ na lokalną gospodarkę

Przed powstaniem festiwalu w Chełmnie funkcjonowała jedna kawiarnia i kilka restauracji o przeciętnej jakości. Obecnie działa pięć wysokiej klasy kawiarni (10 punktów kawowych) oraz kilkanaście restauracji.

Powstanie Browaru Chełmińskiego było bezpośrednim efektem wydarzenia – firma obsługująca strefę gastronomiczną zdecydowała się na stałą działalność w mieście.

Kluczowym mechanizmem rozwojowym jest rewitalizacja pustostanów poprzez „migrujące biuro”. W dawnych biurach festiwalowych działają dziś m.in.: lodziarnia, restauracja, kawiarnia w wieży ciśnień.

Ruch turystyczny utrzymuje się w mieście długo po zakończeniu wydarzenia, a współpraca z lokalnymi rzemieślnikami powoduje bezpośredni transfer środków do gospodarki lokalnej.

Podsumowanie warsztatowe

Uczestnicy podkreślali znaczenie decentralizacji kultury i autentycznego współdziałania z mieszkańcami. Model 9 Hills Festival pokazuje, że kultura może być narzędziem rozwoju społecznego, przekształcając „miasto stagnujące” w przestrzeń intensywnie żyjącą podczas sierpniowych edycji.

Najważniejsze inspiracje wskazane przez uczestników

• Rewitalizacja poprzez kulturę. Brak stałej siedziby i migrujące biuro stały się narzędziem ożywiania miasta. Dziś niemal nie ma wolnych pustostanów w zasobach miejskich,
• Wolontariat bez barier. Międzypokoleniowość i inkluzywność: seniorzy współtworzą galerię, osoby z niepełnosprawnościami są twórcami programu,

• Komunikacja TikTok prowadzona przez młodych wolontariuszy przyciągnęła ponad 1000 obserwatorów,

• Zrównoważony rozwój. M.in. ponowne wykorzystanie materiałów (trawa przeniesiona do parku), trwałe ślady: murale i nasadzenia, społeczna ochrona instalacji (brak zniszczeń przez 11 lat),
• Lokalna tożsamość. Festiwal wykorzystuje lokalne symbole i historie, wzmacniając wspólnotę mieszkańców.

Model zarządzania i współpracy instytucjonalnej 9 Hills Festival

Podczas warsztatów „Festiwale i otoczenie” istotnym uzupełnieniem refleksji o relacji wydarzenia z miastem okazało się przyjrzenie się samemu sposobowi zarządzania festiwalem. W przypadku 9 Hills Festival struktura organizacyjna i proces podejmowania decyzji są bezpośrednio powiązane z jego oddolnym charakterem – to właśnie model zarządzania umożliwia utrzymanie autentycznego zakorzenienia w społeczności lokalnej.

Struktura organizacyjna: między oddolnością a profesjonalizacją

Festiwal działa w formule pozainstytucjonalnej, co odróżnia go od wydarzeń prowadzonych przez miejskie instytucje kultury. Formalnie organizatorem jest fundacja, która prowadzi projekt w sposób stabilny finansowo – m.in. poprzez rezerwowanie około 5% budżetu na obsługę prawną i księgową, co zabezpiecza ciągłość działania i ogranicza ryzyka typowe dla inicjatyw społecznych.

Rdzeń zespołu tworzy kilkanaście osób. Charakterystyczne jest jednak to, że dla większości z nich festiwal nie stanowi głównego źródła utrzymania. Pracują przy nim społecznie lub na czasowych umowach związanych z przygotowaniem kolejnej edycji. Dzięki temu projekt zachowuje społeczny charakter, a jednocześnie posiada profesjonalną strukturę organizacyjną.

Szczególnym rozwiązaniem jest rotacyjna funkcja dyrektora festiwalu. Ma ona budować kompetencje przywódcze wśród mieszkańców i zapobiegać koncentracji odpowiedzialności w rękach jednej osoby. Najczęściej stosowany jest model duetu dyrektorskiego, który – w warunkach współzarządzania społecznego – okazuje się najbardziej efektywny.

Istotnym elementem pozostaje szerokie włączenie mieszkańców: w realizację wydarzenia angażuje się około 250 osób w wieku od 13 do 80 lat, z czego blisko 200 stanowią wolontariusze.

Proces decyzyjny: demokracja operacyjna

Model zarządzania festiwalem opiera się na kolektywności. Każdy członek głównego zespołu ma prawo głosu oraz możliwość zgłaszania propozycji programowych. Program powstaje wspólnie, a inspiracje często pochodzą bezpośrednio od mieszkańców – m.in. z sugestii przekazywanych przez media społecznościowe.

Rola dyrektora polega przede wszystkim na podejmowaniu szybkich decyzji operacyjnych w trakcie trwania wydarzenia. W praktyce jednak rzadko dochodzi do sytuacji wymagających jednostronnego rozstrzygnięcia – większość decyzji wypracowywana jest wcześniej w drodze dyskusji. Powstaje w ten sposób model „demokracji operacyjnej”: wspólnotowego planowania i jednoosobowej odpowiedzialności tylko w sytuacjach wymagających natychmiastowej reakcji.

Współpraca z miastem i partnerami

Relacja z samorządem ma charakter partnerski, a nie instytucjonalny. Miasto stanowi jeden z trzech filarów finansowania wydarzenia, obok środków regionalnych i unijnych oraz wsparcia prywatnych darczyńców i przedsiębiorców.

Znaczenie współpracy nie ogranicza się jednak do finansowania. Samorząd udostępnia przestrzenie publiczne (ulice, parki), a organizatorzy korzystają z miejskiego Inkubatora Organizacji Pozarządowych jako adresu formalnego oraz z pustostanów jako migrującego biura festiwalowego. W ten sposób infrastruktura miejska staje się elementem procesu twórczego i rewitalizacyjnego.

Ważną rolę odgrywa również wsparcie polityczne – w sytuacjach zagrożenia budżetu na kulturę radni bronili finansowania wydarzenia, traktując je jako istotny projekt dla młodzieży i rozwoju miasta. Równolegle organizatorzy współpracują z parafią (udostępniającą kościoły) oraz spółkami miejskimi, które pomagają w regulacjach prawnych związanych z użytkowaniem przestrzeni.

Znaczenie modelu zarządzania

Model 9 Hills Festival łączy elastyczność organizacji pozarządowej z realnym oparciem w zasobach miejskich. Dzięki temu festiwal zachowuje wolność programową i społeczny charakter, a jednocześnie może działać stabilnie i długofalowo. W praktyce zarządzanie staje się elementem strategii rewitalizacji – nie tylko narzędziem organizacji wydarzenia, lecz także mechanizmem budowania lokalnej odpowiedzialności i współwłasności projektu przez mieszkańców.